دادگان

تصحیح یک اشتباه تاریخی

(وَلِنتَین ایرانی:بیست ونهم بهمن یا پنجم اسفند؟)

      در14 فوریه(بیست و پنجم بهمن ماه) هر سال، در بسیاری کشورهای جهان،تحت نام سنت وَلِنتَین(St.Valentine) ،آبنبات،گل،کارت و هدایای فراوان میان عشاق رد و بدل می گردد.روز وَلِنتَین اغلب با تبادل متقابل نامه های عاشقانه به شکل کارتهای وَلِنتَین مقارن می گردد.نمادهای جدید این روز،قالبهایی به شکل قلب و تصویر خدای عشق به صورت بالدار است.از قرن نوزدهم میلادی،نگارش نامه های عاشقانه جای خود را به تبادل کارت میان عشاق داد.انجمن کارت تبریک ایالات متحده امریکا(The U.S. Greeting Card Assosiation) بر آن است که تقریباً 1 میلیارد کارت وَلِنتَین به طور سالانه در سرتاسر جهان مبادله می گردد و از این روی،پس از کریسمس،دومین روز از حیث حجم ارسال کارت به شمار می رود.انجمن مذکور تخمین می زند که 85 درصد کل خریداران کارتهای وَلِنتَین،زنان هستند.¹در ایالات متحده امریکا شرکت بازاریابی روز وَلِنتَین،آنرا به عنوان تعطیل رسمی اعلام داشته است.برخی نیز بر آنند که 14 فوریه،روز آگاهی و هوشیاری اشخاص مجرد است.

     در ارزیابی ریشه های تاریخی این روز،از آنجا که افسانه سنت وَلِنتَین،کاملا واضح نیست،بدین ماجرا به دیدی افسانه ای می نگرند.یک افسانه او را چونان کشیشی ترسیم می سازد که از قانون امپراتور روم کلاودیوس دوم(Claudius II) که مقرر می داشت مردان جوان مجرد باقی بمانند،سرپیچی کرد.استدلال گشته است که امپراتور،کلاودیوس دوم،از آنجا که برآن بود مردان متأهل سربازان جنگاوری نیستند، قانون مزبور را برای توسعه ارتش خویش مقرر داشت.کشیش وَلِنتَین به گونه ای مخفی مراسم ازدواج را برای مردان کاتولیک به اجرا در می آورد.شایان ذکر است که در آن هنگام هنوز امپراتوری روم،به آیین مسیحیت نگرویده بود و این امر تقریباً 40 سال پس از دوران کلاودیوس دوم یعنی در دوران کنستانتین اول،موسوم به کنستانتین کبیر صورت گرفت.هنگامی که کلاودیوس این امر را دریافت، وَلِنتَین را دستگیر و زندانی کرد.کلاودیوس به منظور منصرف ساختن وَلِنتَین از باور خویش،به زندان و به استقبال وی شتافت و او را مورد محبت فراوان قرار داد.این در حالی بود که وَلِنتَین نیز به گونه ای متقابل کوشید تا کلاودیوس را به آیین مسیحیت فراخواند؛امری که موجبات خشم امپراتور روم را فراهم ساخت و حکم به اعدام وی داد.هنگامی که وَلِنتَین در زندان به سر می برد،یکی از زندانبانان دختری نابینا داشت که به زندان می آمد به تفصیل با وَلِنتَین سخن می گفت و درست پیش از آن که وَلِنتَین به اعدام محکوم گردد،برای آن دختر نابینا کارتی فرستاد که بر روی آن نگاشته بود:((از طرف وَلِنتَین تو!)).افسانه دیگر حاکی از آن است که هنگامی که وَلِنتَین را به زندان افکندند،مردم برای وی یادداشتهایی کوچک که در لفافه پیچانده بودند و در شکافهای دیواره سلول وی جاسازی می کردند می فرستادند و او آنها را یافت و در حق آنان نیایش کرد.به دیگر سخن،بنیاد تاریخی کارت  وَلِنتَین همین امر است.کشیش  وَلِنتَین در 14 فوریه 270میلادی (در برخی روایات  269 و مطابق با برخی روایات دیگر 273 بعد از میلاد) اعدام شد و بدین روست که در کشورهای جهان،به ویژه کشورهای اروپایی و امریکای شمالی،مراسم روز وَلِنتَین همه ساله در 14 فوریه برگذار می گردد.

     برخی بر آنند که وَلِنتَین فراتر از سنتی غربی است که پیش از این در بسیاری کشورهای جهان موجود بوده است.در کشور چین،روزی مشابه وَلِنتَین موجود است که تحت عنوان ((شبِ هفتها)) نامیده می شود.برابر با افسانه ای چینی، پسر گاوچران و دختر بافنده،در هفتمین روز هفتمین ماه از تقویم قمری در آسمان با یکدیگر ملاقات کردند.آخرین ((شبِ هفتها)) در 30 اوت 2006 بود.روایتی دیگر از این روز با اندکی تفاوت نسبت به چین،در ژاپن نیز موجود است که از آن،به عنوان ((تاناباتا)) یاد می گردد و برابر با هفتم ژوئیه تقویم خورشیدیست.در کشور مصر،روز عشق دیگری موجود است که برابر با چهارم نوامبر هر سال است.در کره جنوبی،در 11 دسامبر هرسال،روزی تحت عنوان ((روز پِپِرو)) موجود است که در آن زوجهای جوان هدایایی را به یکدیگر تقدیم می کنند.

     بسیاری از محققان بر آنند که وَلِنتَین ایرانی روز سپندارمذگان است.تلفظ واژه اِسپَندارمَذ،در زبان اوستایی، ((سپَنتا آرمَئیتی))  و در زبان پهلوی ((سپَندارمَت)) است که در پارسی دری،سپندار مذ،اسپندارمذ،اسفندارمذ و سفندارمذ نیز تلفظ می گردد.((سِپَنت)) در زبان اوستایی، به معنای مقدس و صفت است که بعدها به ((آرمَئیتی)) متصل گشته است که خود مرکب از دو جزء است:نخست،اَرِم،به معنای درست،آنچنانکه باید و شاید و به جا که قید است و دو دیگر،متی به معنای اندیشیدن.در ترکیب اَرِم و متی،میم به ادغام حذف و واژه ((اَرِمَتی)) یا ((آرمَئیتی)) ایجاد گشته است که نخست به معنای ((اندیشه درست)) و سپس در گذرگاه تاریخ با تحول معنایی به معنای فروتنی،بردباری و سازگاری گشته است و ((سپَنته آرمَتی)) یا ((سپَنتا آرمَئیتی)) به معنای بردباری و فروتنی مقدس است.در ((ودا))،کتاب مقدس هندوان نیز ((آرمتی)) آمده است.در یک موضع از ((ریگ ودا)) و گاه نیز در ((اوستا)) این واژه به معنای زمین نیز به کار رفته است و در پهلوی آنرا خرد کامل ترجمه کرده اند.((اِسپَندارمَذ)) یکی از امشاسپندان²هفتگانه آیین زرتشت است که در عالم معنا،مظهر مهربانی،شکیبایی و فروتنی اهورامزدا و در جهان جسمانی فرشته ای موکل بر زمین است و بدانروی آنرا مؤنث دانسته،دختر اهورا مزدا خوانده اند.سپندارمذ موظف است تا زمین را خرم و آباد و پاک و بارور نگاه دارد.هر که به کار کشت پردازد و خاکی را آباد سازد خشنودی اسپندارمذ را فراهم ساخته است.کلیه خشنودی و آسایش در روی زمین،سپرده به دست اوست.مانند خود زمین این فرشته،شکیبا،بردبار و مظهر وفا،اطاعت،صلح و آرامش است.ایزد آبان و ایزد دین و ایزداَرد از همکاران و یاران اویند.دیو ناخشنودی و خیره سری موسوم به تَرومَییتی،همستار یا رقیب و دشمن بزرگ سفندارمذ محسوب است.آخرین ماه سال(اسفند) و پنجمین روز ماه،موسوم به سپندارمذ است.ابوریحان بیرونی بر آن است که در ایران باستان در این روز جشن می گرفته اند و آنرا ((اِسپَندارجشن)) می نامیدند و از آنجا که این عید به زنان تخصیص داشته،از شوهران خود هدیه دریافت می کرده اند،از این رو به جشن ((مِژدگیران))،به معنای مُزدگیران معروف بوده است.³ همچنین در برهان قاطع آمده است:(([اسپندارمذ] تمام روز پنجم از هر ماه شمسی است و پارسیان این روز را در این ماه مبارک شمرند و عید کنند و جشن سازند بنا بر قاعده کلیه ای که پیش ایشان متداول است که چون نام ماه با نام روز موافق باشد آن روز را عید کنند؛نیک است در این روز جامه پوشیدن و درخت نشاندن.)) و نیز مسعود سعد سلمان در این باره گوید:

سپندارمذروز خیز ای نگار       سپندآر ما را و جام می آر

     به هر تقدیر اسپندارمذ به چهار معناست:فرشته موکل بر درختان و بیشه ها و تدبیر امور و مصالحی که در ماه و روز اسفندار واقع گردد؛نام ماه دوازدهم از سال خورشیدی؛ زمین و مدت ماندن آفتاب در برج حوت.⁴

     تا بدینجای کار میان محققان اختلافی نیست؛اختلاف از زمانی آغاز می گردد که برخی به گونه ای نادرست بر آنند که ((اِسپَندارجشن)) برابر با 29 بهمن ماه هرسال است.متاسفانه این اطلاعات نادرست در سایتهایی نظیر ویکی پدیا نیز درج گشته است که از تمامی اربابان تفکر و اندیشه که دستی بر قلم دارند انتظار می رود تا این خطای فاحش تاریخی را به مسؤولان ذی ربط،خاطرنشان سازند.اشتباه مذکور از آنجا نشأت می گیرد که از آنجا که در تقویم کهن پارسی،ماههای سال سی روز بوده اند و در انتهای تقویمها پس از پایان ماه اسفند،پنج روز اضافه می گشته،و با تبدیل شش ماه نخست سال به ماههای سی و یک روزه،این مسأله نیز برطرف گشته است،لذا باید از تاریخ ((پنجم اسفند ماه))،شش روز کم شود و بدین روی شایسته است تا روز ((بیست ونهم بهمن ماه))،روز((اِسپَندارجشن)) یا وَلِنتَین ایرانی نامیده شود.توضیح آن که پنج روز مذکور را در تقویم پارسی کهن،((خمسه مسترقه)) یا ((پنجه دزدیده)) می نامیدند و بنا بر برهان قاطع،وجه تسمیه به دزدیده از آن جهت است وزیر یکی از پادشاهان حاصل این پنج روز را در تمام ممالک او به حساب نمی آورده است که البته در صحت این روایت نیز جای تردید است.به هر تقدیر از آنجا که طول تمامی ماههای پارسی، سی روز و 12 ماه سال برابر با 360 روز بوده است در آخر اسفندارمذ،ماه دوازدهم،پنج روز بدان می افزوده اند تا سال،تکمیل گردد و آنرا پنجه دزدیده یا خمسه مسترقه می نامیدند.در واقع،پنج روز مذکور را بدون آن که جزء ماه بدانند جزء سال می دانستند.آرام آرام با گسترش دانش گاهشماری در ایران،متخصصان بر آن گشتند که از آنجا که کشور پهناور ایران،در نیمکره شمالی قرار دارد و دورانِ میانِ اعتدال خریفی تا اعتدال ربیعی،کوتاهتر از دورانِ میان اعتدال ربیعی تا اعتدال خریفیست،خمسه مسترقه را میان شش ماه نخست سال سرشکن کردند تا مشکل گاهشماری از میان برود.⁵همین مسأله در گاهشماری میلادی نیز به گونه ای دیگر مورد رسیدگی قرار گرفته است و اگر روزهای ماههای دسامبر و ژانویه 31 روز است،طول ماه فوریه به 28 روز تقلیل یافته است و موارد دیگر که به طور تفصیل وارد نمی گردیم.با توجه به قدمت کهن و طولانی ((اِسپَندارجشن))،باید خاطر نشان گشت که برابر با فرهنگ دهخدا،پیش از آنکه خمسه مسترقه را به پایان اسفندماه بیاورند،آنرا به نامهای اَهنَوَد،اَشتَوَذ،اِسفَندمَذ،خِشت و هَشتویش در پایان ماه هشتم یعنی ماه آبان می افزودند که مطابق با این استدلال،از آنجا که ماه آبان،از حیث زمانی مقدم بر بهمن ماه است و دیگر موردی ندارد تا 6 روز از پنجم اسفندماه کاسته گردد،دانستن 29 بهمن به عنوان ((اِسپَندارجشن))،عقیده ای مردود است.با توجه به استدلالات فوق به نظر می رسد که روز((اِسپَندارجشن)) یا وَلِنتَین ایرانی،چهارم اسفندماه است که به غلط آنرا 29 بهمن یا پنجم اسفند،دانسته اند.

                                                             امیرعباس امیرشکاری

                              آسمان روز از بهمن ماه یکهزار و سیصد و هشتاد و پنج خورشیدی

---------------------------------------------------------------------------------------       

            ^{1-American Greeting Card Assosiation Website}

                 ^{(http://pressroom.americangreetings.com/archives/val07/valbiz07.html)}

     ^{2-اَمشاسپَند در برهان قاطع و فرهنگ آنندراج به معنای فرشته و مَلِک آمده است. در اوستا نیز به صورت ((اَمِشَه سپَتَه)) آمده که مرکب از دو جزء است؛جزء نخست، ((اَمِشَه)) مرکب از ((اَ)) علامت نفی و ((مِشَه)) از ریشه ((مَر)) به معنای ((مردن)) است و جزء دوم ((سپنته)) یا ((سپته)) به معنای مقدس است که در مجموع ((جاودان مقدس)) معنا می دهد.شماره امشاسپندان یا ((مِهین فرشتگان)) هفت است که نام شش تای آنها در ضمن ماههای دوازده گانه کنونی مندرج است:وَهومَن به معنای بهمن،اَشَه وَ هیشتَه به معنای اردیبهشت،خشثره و ائیریه به معنای شهریور،سپَنتَه اَرمَئیتی به معنای سپندارمذ یا اسفند،هَئوروَتات به معنای خرداد و اَمِرتات به معنای مرداد.در آغاز پیدایش مزدیسنا،در رأس این شش،((سپنتا مینیو)) یا ((سپنتا مینو)) به معنای خرد مقدس قرار داشت که بعدها به جای او اهورا مزدا را گذاشتند و گاه نیز به جای اهورا مزدا،سروش را نهادند.درگاثاها کهنترین بخش اوستا،نام امشاسپندان به کرات ذکر گشته که هر یک از آنان مظهر یکی از صفات اهورا مزداست و حتی به وجهی شاعرانه به هر یک از این مظاهر صفات الهی،پاسبانی و حفظ قسمتی از عالم هستی سپرده شده است تا در امر پروردگار عالم به کار برند.(ر.ک.دکتر معین،مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی،صص158-157)}

     ^{3-پورداوود،یشتها،ج1،صص95-93}

     ^{4-موید الفضلاء می گوید:}

      ^{باد عمر و ملک او چون مهر و آبان همنشین           تا ز اسفندارمذ مه را به فروردین برند}

     ^{5-به دلیل توازن میان فواصل اعتدال بهاری و اعتدال خریفی،شش روز از انتهای اسفندماه به طور مساوی میان شش ماه اول سال توزیع گشت.اسفند بیست ونه روزه شد تا در هر سال کبیسه،روزی بدان افزوده گردد.}